زلق الامعا و دوالى گردد و خايهء كودكان را بزرگ كند و زنان را در علت رجا افكند و ريشى كه در تن پديد آيد دير نيك شود و تب‌گير را به غايت زيان دارد و آنچه عفونت او بيشتر بود ديوانگى آورد . و آبى كه كفك‌ناك بود و آنچه اوصاف ثلثه او متغير باشد و آنچه پركرم و ديوچه بود و آنچه مدتى برگ درختان در آن ايستاده باشد ، جمله مضر باشند و مولود ريش‌هاى بدن و فساد اعضاى درونى . و جمع آب رود با آب چاه نفخ و قراقر در شكم پديد آورد و بر معده ثقيل آيد . اصلاح آب‌هاى بد به چند نوع بود : يكى آنكه بسيار آن را بپالايند به خرق‌هاى سفته تو بر تو تا اجزاى ارضيه فاسده آن كمتر شود و صاف و كم‌غش گردد . ديگرى آنكه از سفال نو آن را مترشح ساخته گيرند . ديگر آنكه فتيله‌چكان كنند به پارهء نمدى پاك يا پشمى يا پنبهء پاك چنانچه دستور است . ديگر آنكه به طريق گلاب و عرق گرفتن آن را تقطير كنند خواه به ديگ و سرپوش و خواه به كوزه و سر قدح و خواه به قرع و انبيق . ديگرى آنكه پاره‌هاى پنبه پاك يا پشم پاك در آب افكنند و بجوشانند بسيار و آن را بفشارند و سرد كرده خورند . ديگر آنكه آن را با خاك پاكيزه به هم بزنند بسيار بر طريق مسكه زدن پس ته‌نشان كنند و بيالايند . ديگر آنكه با خاك پاكيزه آن را بسيار بجوشانند ، آن‌گاه آن را ته‌نشان كرده صافش بگيرند و اگر خاك مملكت خود بود بهتر باشد . و آب غليظ به جوشانيدن فقط اصلاح يابد و آب زيبق دار را اندر ظرف مسين بسيار بجوشاند كافى باشد . و ترياق همه آب‌هاى مختلف پياز است و آنچه به سركه پرورده باشد بهتر بود و همچنين شربت‌ها و به سركه و ماست و دوغ و در طعام پخته . و حكماى هند سير خام را بسيار معتقدند و مداومت آن را در حفظ صحت مددى بزرگ مىدانند از جهت ترياقيت او مر سموم حيوانى و بيش و بعضى ادويه مضره و اغذيه و مياه و اهويه متغيره و مفسده و غيره معتاده را و جهت حفظ او مر مزاج حيوانى و قواى بدنى را . و آب شور با سركه يا سكنجبين كم‌مضرت كنند و اگر قابضات چون دانه مورد و زعرور و هليله و خرنوب و پاره‌هاى بهى ترش و امثال اين‌ها در آب شور افكنند مضرت آن را بازدارد . و چيزهايى كه طبع را نرم دارند از اغذيه و اشربه و فواكه و حبوبات جمله مضرت آب زاك را منع كند . و چيزهاى چرب و شيرين مضرت آب تلخ را باز دارد . و ميوه‌هاى تر و خنك چون سيب و بهى و ريواج و امثال آن و همچنين بقول سرد و تر به تخصيص كاهو مضرت آب ايستاده و كشت‌زار كم كند به شرطى كه از اين‌ها غلبه خورند . و با آب ايستاده غذا خوردن قبل از تدابير مضر باشد و ميوه‌هاى مذكور نافع آيد . و اگر از اين ميوه‌ها نباشد ، رب آبى و شاه‌توت و غوره و اناردان و انار و زرشك و قراصيا و شراب ميوه‌ها جمله نافع آيد . و آميخته اين آب‌ها به آب نيكو مضرت كمتر كند و با آب معتاد كمتر از آن و اللّه اعلم .